Tarło Stanisław h. Topór (ok. 1480–1544), sekretarz królewski, dyplomata, biskup przemyski.
Był wnukiem Zakliki (zob.), synem, prawdopodobnie najstarszym, Stanisława (zm. po 1 VIII 1515), właściciela Bobrownik w woj. lubelskim, ochmistrza dworu królewny Elżbiety Jagiellonki, oraz poślubionej przezeń na krótko przed 14 I 1477 Małgorzaty, córki kaszt. bełskiego Jana Magiery. Miał braci: Pawła, Jana (zob.), Gabriela (zob.) i Łukasza (zm. po 21 IX 1534), dworzanina królewskiego, oraz siostry: Barbarę, od ok. r. 1505 żonę Gabriela Gniewosza, i Annę, wydaną za Stanisława Żyrzyńskiego (Żerzyńskiego). Paweł (zm. między 3 V a 26 VI 1553) studiował od r. 1498/9 na Uniw. Krak., w r. 1506 był notariuszem publicznym i pisarzem kancelarii bp. przemyskiego Macieja Drzewickiego. Przed 21 VI 1527 został sędzią ziemskim lwowskim; był nim zapewne do końca r. 1537 lub początku r. 1538. Dn. 23 III 1534 uzyskał nominację na wojskiego stryjskiego, a latem lub jesienią 1540 awansował na wojskiego lwowskiego. Wielokrotnie pełnił funkcję rozjemcy i komisarza królewskiego; 15 III 1534 Zygmunt I Stary wyznaczył go na rewizora praw z woj. ruskiego. Opiekował się prawnikiem Janem Cervusem z Tucholi, który zadedykował mu swój „Methodus Sacramentorum…” (Cracoviae 1537). Był dzierżawcą Demni, Drohowyża i innych drobnych posiadłości w woj. ruskim; jako tenutariusz drohowyski popadł w zatarg z kapit. lwowską, zakończony 4 IV 1536 ugodą. Posiadał we Lwowie kamienicę na rogu Rynku i ul. Ruskiej oraz plac zwany «Oziganką ormiańską» na przedmieściu Krakowskim, który 28 II 1550 sprzedał Żydowi Szlomie za dług 100 grzywien. Z zawartego przed 11 XI 1519 małżeństwa z Anną Anastazją (zm. 1547), córką Michała Dzieduszyckiego, wdową po Janie Herburcie, nie pozostawił potomstwa, pochowany został w kościele Dominikanów p. wezw. Bożego Ciała we Lwowie. Bywa mylony ze swym stryjecznym bratankiem, arcybp. lwowskim Pawłem Tarłą (zob.).
T. rozpoczął naukę w Prusach Królewskich, wg Jana Fijałka zapewne w szkole Braci Wspólnego Życia w Chełmnie. W semestrze zimowym 1498/9 r. wpisał się z bratem Pawłem na Uniw. Krak., wnosząc pełną opłatę immatrykulacyjną (8 gr). Naukę kontynuował na uniwersytetach niemieckich i włoskich (wg A. Krzyckiego był m.in. w Bolonii i Rzymie); jego edukacja i podróże kosztowały 10 tys. dukatów węgierskich. Być może jeszcze za panowania Aleksandra Jagiellończyka podjął służbę w kancelarii królewskiej, uzyskując jednocześnie pierwsze prebendy: na sejmie radomskim 1505 r. prepozyt solecki Bernard Gut dostał 17 V od króla zgodę na zrzeczenie się plebanii w Solcu (diec. krakowska) na rzecz T-y, jednak w r. 1513 Bernard nadal (albo ponownie) występował jako pleban solecki. Już jako kanonik kolegiaty św. Idziego w Krakowie i pisarz kancelarii królewskiej, T. otrzymał 31 XII 1506 prepozyturę kościoła paraf. w Bytoniu (diec. włocławska); zachował ją nie dłużej niż do maja 1515, kiedy prepozytem był już Przecław Świętosławski. Posiadał (do r. 1510) prebendę w Oleksowie koło Kozienic (diec. krakowska), a 1 V 1508 uzyskał kanonię krakowską fundi monetaria.
Przed 13 XI 1507 posłował T. do księcia zatorskiego Jana V (IV). W r. 1508 był jednym z kolektorów składki jubileuszowej na budowę bazyliki św. Piotra w Rzymie. Od 17 VIII t.r. pojawiał się w testacjach dokumentów z tytułem sekretarza królewskiego, ale jednocześnie jeszcze w l. 1510–11 występował jako pisarz; dopiero od r. 1514 konsekwentnie tytułowany był sekretarzem. Prawdopodobnie w maju 1508 udał się z dworem królewskim na Litwę. Dn. 11 I 1509 w Wilnie świadkował na przywileju Zygmunta I dla bp. poznańskiego Jana Lubrańskiego. Do Polski wrócił na początku marca i podążył z królem na sejm do Piotrkowa (10 III – 15 IV 1509), na którym uczestniczył w rokowaniach z posłami gdańskimi. Dn. 8 V t.r. wziął po raz pierwszy udział w sesji generalnej kapit. katedralnej w Krakowie. Zapewne latem, po lipcowym najeździe woj. mołdawskiego Bogdana III Jednookiego na Ruś i Podole, wyjechał w poselstwie od «panów polskich» do litewskich możnowładców z prośbą o pomoc; przed 15 IX dołączył do dworu królewskiego we Lwowie. Na sejmie piotrkowskim 1510 r. został wyznaczony na poborcę podatków z woj. sandomierskiego. Po wyjeździe króla na Litwę w maju 1511 pozostał w Koronie i 11 VII pojawił się na sesji partykularnej kapit. krakowskiej. Towarzyszył Zygmuntowi I w podróży do Poznania, gdzie 2 III 1513 został skwitowany z zebranych podatków. Latem t.r. wyruszył z dworem na Litwę; do Polski wrócił zapewne w styczniu 1515, by pod koniec t.r. ponownie udać się z monarchą do W. Ks. Lit. Dn. 12 VIII 1516 świadkował w Wilnie na dokumencie Zygmunta I dla mieszkańców Uścia. Na polecenie króla wyjechał w r. 1517 w poselstwie na sejm mazowiecki, następnie uczestniczył w sejmie krakowskim 1518 r. i uroczystościach weselnych króla Zygmunta I i księżniczki Bony Sforzy. Przez stryjecznego brata Andrzeja Tarłę został 25 I 1519 wyznaczony na jednego z opiekunów jego dzieci. Jako sekretarz królewski pobierał (29 VI 1518 – 13 VII 1519) 50 fl. pensji, po 13 VII 1519 – 60 fl., a w r. 1521 – 22 fl. i 38 fl. węgierskich rocznie.
W listopadzie 1519 udał się T. z królem do Prus; 2 XII t.r. wjechał z dworem do Torunia, po czym uczestniczył w odbywającym się tam sejmie, na którym podjęto decyzję o rozpoczęciu wojny z Zakonem Krzyżackim. W dalszych jej etapach prawdopodobnie nie brał udziału. Na posiedzeniu kapit. krakowskiej 13 IV 1520 otrzymał polecenie spisania inwentarza katedry na Wawelu. Na kolejnym sejmie, zwołanym na 3 XI t.r. do Bydgoszczy, został wyznaczony (wspólnie z Rafałem Jakubowskim) na poborcę pogłównego w pow. proszowickim. Dn. 12 I 1521 wprowadził Seweryna Bonera w posiadanie star. bieckiego, spisując przy tej okazji inwentarz starostwa, a w styczniu 1522 wyruszył na Spisz, by przygotować inwentarz tamtejszego starostwa. Na polecenie monarchy wprowadził w r. 1523 ochmistrza królowej Mikołaja Wolskiego na starostwo sanockie; w r.n. sporządził inwentarz zamku Lanckorona i przynależnego doń folwarku. Podpisał traktat krakowski z 8 IV 1525, regulujący stosunek Prus Książęcych do Polski, a 10 IV t.r. świadkował na przywileju dla księcia Albrechta Hohenzollerna. Napisał poemat o wojnie pruskiej De bello Pruthenico; niedokończony utwór wykradł mu sługa Jan Wilamowski i przekazał niechętnemu T-le sekretarzowi królewskiemu Andrzejowi Krzyckiemu, który dzieło poprzedził ośmieszającym wstępem i przerobił pt. „De gestis Polonorum clarissimis in Prussia obscurissimi scriptoris opus novum”. Zachował się jedynie ów wstęp oraz kilka satyr i „Dialog” między poetą i astrologiem, w których Krzycki atakował T-ę oskarżając go m.in. o grę w karty, nocne hulanki, przywłaszczanie pieniędzy z podatków i pychę (wyd. K. Morawski).
Dzięki pracy w kancelarii T. gromadził kolejne beneficja. W r. 1514 uzyskał altarię św. św. Jana Jałmużnika i Emerama w kościele Mariackim w Krakowie (fundacji Salomonów), 22 I 1515 był już kanonikiem włocławskim i sandomierskim, zapewne w tym czasie został też prepozytem kościoła św. Piotra w Sandomierzu, a 14 VI t.r., po sporze z bp. Konarskim, dostał z prezenty króla dochodowy archidiakonat lubelski. O prebendę tę walczył w l.n. z bliżej nieznanymi konkurentami, starając się o poparcie agenta polskiego w Rzymie, dr. obojga praw Michała z Pacanowa, procesował się również ze szlachtą lubelską (m.in. Janem Bychawskim i Janem Kieńskim) o nieoddane dziesięciny. Być może to T. (lub kustosz płocki Stanisław Górecki), wymieniony jako sekretarz Stanisław, uzyskał od króla 24 VI 1516 plebanię w Wiskitkach; otrzymał także nominację na jedną z prebend w kapit. włocławskiej, którą jednak przed 26 V 1518 ustąpił archidiakonowi łęczyckiemu Feliksowi Naropińskiemu. Na początku t.r. rozpoczął starania o kanonię płocką; mimo poparcia przebywającego w Rzymie bp. płockiego Erazma Ciołka początkowo zakończyły się one niepowodzeniem. T. wszedł jednak do kapit. płockiej przed 12 I 1521; w l.n. posiadał w niej wsie prestymonialne Opoki i Kuczki, które powierzył w zarząd Stanisławowi Starczewskiemu. Ze względu na działalność w kancelarii królewskiej nie przejawiał aktywności w kapitułach; bywał na sesjach generalnych kapit. krakowskiej, chociaż w niektórych latach (1513–14, 1516–17, 1529) nie pojawiał się na nich ani razu. Mimo częstych nieobecności dostał od kapituły w r. 1518 nagrodę i pochwałę za dobrą gospodarkę w swej wsi prestymonialnej (natomiast w r.n. został ukarany potrąceniem dwóch grzywien z dochodów za nieodprawianie przypadających na niego mszy). Jako kanonik krakowski posiadał dom na wzgórzu wawelskim, który (po uzyskaniu przezeń innego budynku) kapituła przekazała 18 XI 1519 Janowi Zembockiemu. W r. 1527 pełnił funkcję regenta w Grębałowie; jako solidatariusz Jakuba Staszkowskiego uzyskał 16 X 1528 prawo zamieszkania w domu kanonickim przy ul. Kanoniczej 3 w Krakowie. Z prezenty królewskiej otrzymał 15 VIII 1524 w Sandomierzu kanonię wileńską na mocy ugody z kanonikiem wileńskim Mikołajem Żukowskim; objął ją 7 IX t.r. przez prokuratora Jana Albina z Krakowa. Posiadał probostwo w Pobiedniku (wydzierżawił je prepozytowi pułtuskiemu Karolowi Antoniemu za rocznym czynszem 50 grzywien) oraz (co najmniej od r. 1527) plebanię w Końskowoli, w związku z którą procesował się z plebanem wsi Gołąb o dziesięciny z pól kmiecych i folwarku w Osinach. W l. 1528–34 występował jako altarysta ołtarza św. Doroty w kolegiacie sandomierskiej, w której posiadał ponadto (odnotowany w r. 1529) kanonię fundi «Pierścienia Królowej»; przed 25 VII 1531 awansował na scholasterię sandomierską, tracąc jednak prepozyturę kościoła św. Piotra. W kolegiacie sandomierskiej ufundował w r. 1520 epitafium dla swego współrodowca, chor. kor. Stanisława Chroberskiego. Posiadał też kanonię fundi Janowo w kapit. warszawskiej.
W listopadzie 1525 posłował T. od króla Zygmunta I na sejmik przedsejmowy w Opatowie. Wiosną r.n. wyruszył z dworem do Gdańska, gdzie 3 V 1526 świadkował na przywileju lennym dla książąt pomorskich; dzięki poparciu kanclerza kor. Krzysztofa Szydłowieckiego nawiązał wówczas kontakt z księciem Albrechtem Hohenzollernem, z którym w l.n. utrzymywał sporadyczne stosunki. Po przyjeździe króla do Warszawy (25 VIII 1526) wspólnie z sekretarzem królewskim Benedyktem Izdbieńskim kierował przygotowaniem spisu dochodów i opisu dóbr książęcych na Mazowszu, objeżdżając z urzędnikami dawnego książęcego zarządu skarbowego poszczególne kompleksy dóbr i nadzorując sporządzanie rejestrów. Na sejmie krakowskim w marcu 1527 złożył podpis pod aktem przymierza polsko-mołdawskiego. Uczestniczył też w sejmie piotrkowskim 1527/8 r., po czym 29 V 1528 wyruszył w poselstwie do goszczącego w Tarnowie króla węgierskiego Jana Zapolyi w celu nakłonienia go do rokowań z królem Czech i Węgier Ferdynandem I Habsburgiem; misja zakończyła się niepowodzeniem (m.in. z powodu niezręcznej instrukcji, ułożonej przez podkanclerzego kor., bp. krakowskiego Piotra Tomickiego), a Zapolya zażądał od Polski pomocy przeciw Habsburgom. Jesienią t.r. T. dołączył do monarchy przebywającego w W. Ks. Lit.; 9 XII objął osobiście kanonię wileńską. Wziął udział w posiedzeniu kapit. wileńskiej 4 X 1529, bezskutecznie starając się o zmianę jej statutu i zniesienie kar pieniężnych, nakładanych na kanoników zaniedbujących obowiązek rezydencji. Zapewne t.r. otrzymał od kapituły dobra Bakszty, posiadał również altarię św. Łazarza w katedrze wileńskiej. Najpóźniej w lipcu 1530 wrócił do Krakowa i 23 VIII t.r. uczestniczył w objęciu kanonii przez Andrzeja Zebrzydowskiego. Jako legat królewski wyjechał w listopadzie na sejmik przedsejmowy woj. krakowskiego w Proszowicach oraz małopolski sejmik generalny w Nowym Mieście Korczynie; towarzyszył władcy na sejmie piotrkowskim 1530/31 r., a w połowie stycznia witał go w imieniu kapituły w Krakowie. Starał się o uzyskanie na dworze papieskim koadiutorii przy chorym kanoniku krakowskim Rafale Choteckim, ale na polecenie Tomickiego zapobiegł temu przebywający w Rzymie penitencjarz Stanisław Rzeczyca. Jako świadek ze strony Aleksandry Olelkowiczówny, wdowy po hetmanie lit. Konstantynie Ostrogskim, podpisał T. zawartą przez nią 1 VIII 1531 w Krakowie ugodę z jej pasierbem Ilią Ostrogskim. Wbrew opinii grecysty Jana Silviusa zalecał na początku r. 1532 do druku „Epitaphia” bp. chełmińskiego Jana Dantyszka, nie zdołał jednak przekonać niechętnej ich wydaniu królowej Bony. Dn. 25 III t.r. przekazał skarbiec kor. nowemu podskarbiemu w. kor. Janowi Spytkowi Tarnowskiemu. Poparł wiosną 1533 kandydaturę Jerzego Talata na biskupstwo żmudzkie; w poł. t.r. udał się z dworem do Wilna, gdzie kapituła pozbawiła go 2 X uposażenia w Baksztach z powodu oddania dóbr w ręce świeckich zarządców. Latem 1534, w czasie choroby bp. włocławskiego Jana Karnkowskiego i spekulacji na temat jego następcy, pojawiły się plotki o popieraniu kandydatury T-y przez Tomickiego, czemu jednak podkanclerzy stanowczo zaprzeczył. Dn. 10 V 1535, po kilku wezwaniach i upomnieniach, kapit. wileńska odebrała T-le dom kanonicki.
Najpóźniej jesienią 1534 opuścił T. Wilno i udał się do Korony, być może na odbywający się od 30 XI t.r. sejm piotrkowski; na początku grudnia przebywał w dobrach biskupów krakowskich w Pabianicach, oczekując na przyjazd kanonika krakowskiego Samuela Maciejowskiego. Z polecenia kapit. krakowskiej wyruszył na krótko przed 15 VII 1535 do przebywającego w rezydencji w Kielcach Tomickiego z prośbą, by zarządzone w Krakowie modły o spokój w kraju i zwycięstwo króla w wojnie z Moskwą rozszerzył na całą diecezję. Po przybyciu Zygmunta I do Krakowa w poł. sierpnia przebywał na dworze królewskim, a na początku października wyjechał w poselstwie do Ferdynanda I dla omówienia sposobu zapobiegania rozbojom na pograniczu śląskim; zapewne uczestniczył też w rozmowach prowadzonych przez wysłanego jednocześnie sekretarza królowej Bony Ludwika Alifio w sprawie małżeństwa Zygmunta Augusta i Elżbiety Habsburżanki. Spotkał się z dyplomatą cesarskim Zygmuntem Herbersteinem, który starał się zapobiec ślubowi królewny Izabeli Jagiellonki z Zapolyą, dążąc do wydania jej za Ludwika, syna księcia Sabaudii (działania te spotkały się z przychylnością Bony, ale Ludwik zmarł po kilku miesiącach). Po powrocie do kraju T. otrzymał 1 XII t.r. wieś prestymonialną Witkowice w kapit. krakowskiej; wkrótce wyruszył z kanonikiem Janem Konarskim do rezydującego na Litwie króla Zygmunta I z wiadomością o śmierci Tomickiego i najpóźniej na początku r. 1536 dotarł do Wilna. Po awansie bp. łuckiego Pawła Holszańskiego na biskupstwo wileńskie starał się «welmi pilno» o wakującą po nim diecezję, jednak jako «Lach» spotkał się ze stanowczym sprzeciwem kanclerza lit. Olbrachta Gasztołda. Uzyskał przywrócenie swego domu kanonickiego w Wilnie (5 X 1536), prawdopodobnie odzyskał również Bakszty. Ok. 25 VIII t.r. został wysłany jako poseł królewski na sejmiki do Proszowic i Nowego Miasta Korczyna, a następnie podążył na sejm krakowski 1536/7 r. W kwietniu 1537 wyjechał w poselstwie do Ferdynanda I w sprawie zatargu z jego lennikiem, hospodarem mołdawskim Piotrem IV Rareşem oraz rozbojów na granicach Śląska i Moraw. W imieniu królowej Bony złożył wówczas protest przeciw ustanowieniu przez wicekróla Neapolu Piotra z Toledo gubernatora w należącym do niej księstwie Bari. Kontaktował się również z nuncjuszem papieskim G. Morone, który za jego pośrednictwem namawiał Zygmunta I do podjęcia starań o pogodzenie Zapolyi i Ferdynanda. Przed 7 V t.r. był już w Krakowie; 4 VI pełnił z bp. kamienieckim Sebastianem Branickim i podkanclerzym kor. Pawłem Wolskim funkcję komisarza w sporze o dom przy ul. Kanoniczej między kanonikiem przemyskim Janem Czermińskim a podkomorzym poznańskim Mikołajem Krzyckim.
Między 5 VI a 7 VII 1537 uzyskał T. nominację na biskupstwo przemyskie. Na krótko przed 4 VIII t.r. zrezygnował z kanonii wileńskiej. Prowizję papieską otrzymał 17 VIII wraz z dyspensą na zachowanie dotychczasowych beneficjów. Po nominacji pozostał przy dworze królewskim; prawdopodobnie latem towarzyszył Zygmuntowi I w podróży do Lwowa, a na początku październiku był już z nim z powrotem w Krakowie. Przed 23 IX mianował kantora przemyskiego Piotra Starzechowskiego swym oficjałem i wikariuszem in spiritualibus, ale diecezję objął dopiero po 12 VIII 1538 i po scedowaniu kanonii warszawskiej prezbiterowi Danielowi; w liście Zygmunta I z tego dnia, informującym o owej cesji, został określony jako «electus confirmatusque». Uczestniczył w sejmie krakowskim 1538/9 r. oraz w zaślubinach per procura Izabeli Jagiellonki i Jana Zapolyi, a następnie razem z kaszt. gnieźnieńskim Piotrem Opalińskim stanął na czele orszaku Izabeli, który na początku lutego 1539 wyruszył z Krakowa na Węgry. Towarzyszył Jagiellonce podczas koronacji w Alba Iulia (Gyulafehérvár), a podczas uroczystości weselnych w Budzie wygłosił mowę pożegnalną; sekretarz Zapolyi Antoni Vrančić dedykował mu 12 III t.r. w Budzie utwór swego brata, studenta Uniw. Krak. Michała, pt. „Epithalamion […] Joannis Hungariae regis et Isabellae reginae” (Kr. 1539). Po powrocie znalazł się T. na krótko w otoczeniu króla w Krakowie, gdzie latem pojawiły się plotki o możliwości jego awansu na biskupstwo poznańskie (uzyskał je ostatecznie Branicki). Jeszcze 22 VIII świadkował na dokumencie Zygmunta I dla Żydów kazimierskich, jednak wkrótce opuścił stolicę i przeniósł się do Przemyśla. Przeprowadził tam 18 X synod diecezjalny, na którym uchwalono m.in. kontrybucję od kleru parafialnego. Był obecny na sejmie krakowskim 1540 r. i od Zygmunta I uzyskał wtedy potwierdzenie praw i przywilejów katedry i kapit. przemyskiej.
Wkrótce po objęciu diecezji T. wszedł w konflikt z kapit. przemyską, której odmówił wypłaty 20 grzywien rocznie na «fabrykę» (budowę, restaurację i utrzymanie) katedry, być może w związku z przeznaczeniem na nią 95 grzywien z kontrybucji od duchowieństwa; w związku z tym sporem zapewne już w r. 1540 przeniósł się do Krosna. Dn. 13 II 1541 wyświęcił w Jarosławiu Starzechowskiego na arcybp. lwowskiego; na jego następcę na urzędzie oficjała i wikariusza in spiritualibus wyznaczył swego stryjecznego bratanka Pawła. Gdy kanonik przemyski Stanisław Orzechowski, który otrzymał 15 XI 1540 probostwo w Pobiedniku, odmówił T-le wypłaty czynszu, T. zanegował ważność jego święceń kapłańskich, udzielonych wiosną 1541 przez Starzechowskiego, a następnie wytoczył mu proces i uzyskał wyrok (anulowany później przez Gamrata) zakazujący wykonywania obowiązków duchownych i nakazujący zrzeczenie się beneficjów; wystąpił także przeciw kanonikom Czermińskiemu, Wojciechowi z Pilzna i Janowi Starzechowskiemu, zarzucając im bezprawną kumulację beneficjów. Starając się nie dopuścić do objęcia przez Orzechowskiego archidiakonii przemyskiej wyznaczył na nią w r. 1542 Mikołaja Siennickiego (nieposiadającego święceń kapłańskich), którego musiał jednak w r.n. odwołać w wyniku protestów kapituły. W r. 1542 przeprowadził drugi synod diec. przemyskiej.
T. konsekrował kościoły paraf. w Przysietnicy (1541) i Domaradzu (1542). Zatwierdził ufundowaną przez woj. krakowskiego Piotra Kmitę prepozyturę mansjonarską przy kościele w Lesku, a w r. 1542 erygował przy nim Bractwo Literackie NMP. Dn. 5 IV 1543 zezwolił na utworzenie w katedrze p. wezw. Wniebowzięcia NMP i św. Jana Chrzciciela w Przemyślu Bractwa Najświętszego Sakramentu (Konfraterni Bożego Ciała). T.r. poświęcił kaplicę, wybudowaną przez Bonera na zamku Kamieniec (Odrzykoń). Ufundował dekorację malarską kaplicy Matki Boskiej Szkaplerznej w kościele paraf. p. wezw. Trójcy Świętej w Krośnie, a prawdopodobnie sfinansował też wykończenie polichromii sklepienia katedry przemyskiej. W dobrach biskupich nadał 17 V 1539 przywilej cechowi krawców w Brzozowie. We wsi Kamionka utworzył (zapewne w r. 1541) sołectwo, a wieś Wola Jaśliska przeniósł w r. 1542 z powodu trudności uprawy ziemi z prawa niemieckiego na wołoskie. Urzędnikom starosty M. Wolskiego zabronił pobierania w biskupim Brzozowie myta w czasie jarmarków, za co został ukarany przez sąd grodzki sanocki grzywną; jesienią t.r. słudzy podstarościego sanockiego Stanisława Jarlickiego urządzili zbrojny napad na dobra brzozowskie, w których zniszczyli zasiewy oraz obrabowali i pobili poddanych. T. był oskarżany o zwiększanie obciążeń chłopów, którzy za jego rządów częściej niż za poprzednich biskupów porzucali gospodarstwa.
Prowadząc walkę z Orzechowskim, T. starał się niekiedy o załagodzenie sporów z pozostałymi kanonikami. Przybył na sesję kapituły w styczniu 1542 i zgodził się powierzyć «fabrykę» katedry trzem prokuratorom, wyznaczanym przez biskupa, kapitułę i przemyską radę miejską. Zapewne doprowadził również do porozumienia w kwestiach finansowych, gdyż kapituła poleciła swemu prokuratorowi, aby – w przypadku złożenia przez T-ę jakiejś kwoty na utrzymanie katedry – wypłacił również środki na ten cel. T. jednak nadal zwlekał z wypłatą, toteż 24 VI t.r. kapituła uchwaliła, by wstrzymać przekazywanie jakichkolwiek sum na potrzeby kościoła oraz wysłać do Gamrata (a w razie potrzeby również do króla) Czermińskiego, Drohojowskiego i Orzechowskiego ze skargą. Po przybyciu jesienią do Krakowa oskarżyli oni T-ę przed królem i senatem, «że jest skąpy, chciwy, nikczemny, że prześladuje i obdziera podległe sobie duchowieństwo, grabi kościoły swej diecezji, nie dopuszcza apelacji do swego zwierzchnika arcybiskupa gnieźnieńskiego, że poddanych swych uciska». Zygmunt I uznał wprawdzie, że sprawa nie należy do jego kompetencji, ale powołując się na swe prawo patronatu skierował do T-y w grudniu list z wezwaniem, by nie dawał więcej powodów do skarg. T. nie zareagował na zalecenia monarchy, a kapituła postanowiła w styczniu 1543 wysłać delegatów do Starzechowskiego, który udał się w tym czasie na sejm do Krakowa.
Przeniesiony na dwór królewski spór z kapit. przemyską pogorszył szanse T-y w podjętych jesienią 1542 staraniach o biskupstwo kujawskie po śmierci bp. Łukasza Górki. Popierany przez kaszt. krakowskiego Jana Tarnowskiego, Stanisława Hozjusza i Maciejowskiego, wówczas już podkanclerzego kor., uchodził T. początkowo za najpoważniejszego kandydata, wg autora anonimowego listu (zapewne kanonika krakowskiego Stanisława Górskiego) będąc «z tych wszystkich bardziej uczony, wymowny, dawny i zasłużony sługa, szczęśliwie odprawionymi poselstwami świetniejszy, i stąd tego biskupstwa bardziej godny». Przeciwna kandydaturze T-y, uznawanego za jednego z przywódców obozu prohabsburskiego, była królowa Bona, popierająca bp. kamienieckiego Mikołaja Dzierzgowskiego; on też, mimo przybycia T-y na sejm krakowski 1543 r., uzyskał 27 I nominację na biskupstwo. W czasie sejmu Starzechowski ogłosił 3 III wyrok w sporze T-y z kapit. przemyską, zobowiązując go do uiszczania według dawnych zwyczajów 2/3 opłat na utrzymanie katedry. T. wypłacił 20 grzywien za rok bieżący (twierdząc, że nie oznacza to poddania się wyrokowi, lecz wykonanie postanowień ugody z kapitułą ze stycznia 1542), odmówił jednak zapłacenia zaległych 100 grzywien za poprzednie lata i apelował do Stolicy Apostolskiej. Za nieobecność na synodzie diecezjalnym ekskomunikował w r. 1543 Jana Drohojowskiego i Orzechowskiego.
Wiosną 1544 podjął T. starania o wakujące po śmierci Branickiego biskupstwo poznańskie, jednak i tym razem stanęła na przeszkodzie niechęć Bony i Gamrata, którzy, korzystając z jego nieobecności na dworze, przypomnieli zarzuty stawiane przez kapit. przemyską, «by go nienawistnym uczynić królowi»; ostatecznie mimo oporów monarchy została przeforsowana kandydatura P. Wolskiego. Ponieważ T. w dalszym ciągu zwlekał z wypłatą sum, przyznanych kapit. przemyskiej, wniosła ona latem t.r. przeciw niemu skargę do Gamrata, a ten 10 IX zatwierdził zaocznie wyrok Starzechowskiego, skazał T-ę na zapłacenie 30 złp. kosztów procesu i zabronił mu wstępu do kościołów, nakazując w przypadku dalszego oporu ogłoszenie w ciągu 12 dni ekskomuniki i suspensy. T. wyroku nie wykonał, w związku z czym został obłożony ekskomuniką.
Jako biskup przemyski był T. skonfliktowany również z kapit. krakowską; zgodnie ze swym statutem, przewidującym w przypadku nominacji kanonika na biskupstwo automatyczną utratę domu i prestymonium, przydzieliła ona w październiku 1537 jego wieś Witkowice kanonikowi J. Konarskiemu. T., opierając się na dyspensie papieskiej i wstawiennictwie króla Zygmunta I Starego, odmówił jednak rezygnacji z posiadanych dóbr, a przysłanego przez Konarskiego zarządcę siłą wypędził ze wsi. Na początku r. 1538 kapituła ukarała T-ę grzywną 50 fl. w złocie i interdyktem; w odpowiedzi 24 V zjawili się przed kapitułą jego delegaci z dokumentami papieskimi, uwalniającymi go od nałożonych kar i nakazującymi kanonikom stawić się w ciągu 60 dni na wytoczoną przezeń rozprawę. Mimo odwołania się obu stron do Stolicy Apostolskiej i próby arbitrażu Gamrata konflikt nie został rozstrzygnięty, a jedynym sukcesem kapituły okazało się obciążenie T-y kosztami sporu w wysokości 54 dukatów, które ten wypłacił w sierpniu 1543.
T. zmarł 14 XII 1544 w Krośnie. Został pochowany w grobie ziemnym pod posadzką prezbiterium tamtejszego kościoła paraf., w którą wmurowano późnogotycką, polichromowaną płytę nagrobną z h. Topór, ufundowaną przed r. 1550 przez mieszczanina krośnieńskiego Hieronima Stano; w późniejszym czasie płytę przeniesiono na północną ścianę prezbiterium. W r. 1548 zawieszono ponadto w kościele tablicowe epitafium T-y z jego portretem, w 1. poł. XIX w. przechowywane w zakrystii (obecnie zaginione). W testamencie, znanym jedynie fragmentarycznie, T. zapisał 1300 złp. na rzecz kolegium mansjonarzy przy kościele paraf. w Krośnie, w którym ufundował altarie św. Katarzyny i św. Anny, a być może również św. św. Fabiana i Sebastiana (możliwe jednak, że ta ostatnia istniała już wcześniej). Na rzecz biblioteki katedry rzymskokatolickiej we Lwowie przeznaczył 40 złp., za które jej opiekun Andrzej z Bochni nabył 7-tomowe „Opera” Alfonsa Tostata (Venetiis 1528). Zapisał również 100 grzywien na «fabrykę» katedry przemyskiej, które egzekutorzy testamentu (Starzechowski i brat T-y, Paweł) oddali kapitule, zobowiązując się pokryć wszelkie koszty, poniesione przez nią w związku z procesami (na początku r. 1544 oceniono je na ok. 200 grzywien); dzięki staraniom Pawła kapituła zgodziła się na zdjęcie ze zmarłego ekskomuniki.
Wkrótce po śmierci T-y jego bracia, Jan i Gabriel, złożyli w dobrach biskupich w Brzozowie i Radymnie protest przeciw testamentowi, ponowiony 31 III 1545 przed urzędem konsystorskim we Lwowie. Ze względu na wydatki, poniesione przez rodzinę na wykształcenie T-y, domagali się równego udziału w pozostawionym przez niego majątku «w pieniądzach, złocie, srebrze, sukniach, klejnotach, koniach i sprzętach domowych», szacowanym na 12 tys. dukatów węgierskich w złocie i 13 tys. złp. Przed 26 XI 1546 bracia dokonali we Lwowie podziału zwiezionych z Krosna i Brzozowa klejnotów, szat i innych przedmiotów; dłużej trwały spory z następcą T-y, bp. Janem Dziaduskim, który jeszcze w lipcu 1549 domagał się wydania pozostałej po nim szaty z czerwonego adamaszku lub wypłacenia za nią 60 złp.
T. był miłośnikiem ksiąg i znawcą historii, wielbicielem muzyki i śpiewu figuralnego (wielogłosowego). Wg kanonika Górskiego był «uprzejmy, ludzki, wymowny, mający w świecie miłość i wziętość, lubił się pięknie stroić».
Portret przez Marcina Jabłońskiego, akwarela, w Muz. Narod. w W.; Portret, tempera na desce, na epitafium S. Chroberskiego przez anonimowego malarza krakowskiego z r. 1520, w katedrze p. wezw. NMP w Sandomierzu, reprod. w: Walicki M., Malarstwo polskie. Gotyk, renesans, wczesny manieryzm, W. 1961; Portret na niezachowanym epitafium w kościele paraf. w Krośnie, reprod. w: Pauli Ż., Starożytności galicyjskie, Lw. 1840; – Ališauskas V. i in., Lietuvos katalikų dvasininkai XIV–XVI a., Vilnius 2009; Enc. kośc., XXII 104; Łętowski, Katalog biskupów krak., IV; Niesiecki; Okolski, III 69; PSB (Cervus Jan, Maciejowski Samuel, Opaliński Piotr, Orzechowski Stanisław); Słown. artystów pol., III 159; Słown. geogr. (Kamieniec); Słown. hist.-geogr. ziem pol., V cz. 2 s. 46; – Bojarski W., Jan Jelonek Cervus z Tucholi i jego twórczość prawnicza, Tor. 1989 s. 16, 26–7, 33; Borcz H., Bractwa religijne w kościołach parafialnych diecezji przemyskiej w okresie przedrozbiorowym, „Roczn. Teolog.-Kanoniczne” T. 28: 1981 z. 4 s. 84; Chachaj J., Bliżej schizmatyków niż Krakowa… Archidiakonat lubelski w XV i XVI wieku, L. 2012 s. 123–4, 128, 139, 342, 351, 389; Chorążyczewski W., Przemiany organizacyjne polskiej kancelarii królewskiej u progu czasów nowożytnych, Tor. 2007; Duczmal M., Izabela Jagiellonka królowa Węgier, W. 2000; Fijałek J., Tarłowie. Znamienitego rodu początki i świetność, „Przegl. Hist.” T. 10: 1910 s. 36, 44–65, 169–83, 339–50; Kumor B. S., Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, Kr. 2000 III; Łopatkiewicz P., Krośnieńska fara w epoce renesansu i manieryzmu, Krosno 1995 s. 5–12; Łosowska A., Pennae investivi Praemisliae. Notariusze kancelarii kościelnych, pisarze sądów oraz urzędów świeckich w XV i na początku XVI wieku, Przemyśl 2011; Pauli Ż., Starożytności galicyjskie, Lw. 1840 s. 15–17; Pociecha W., Królowa Bona (1494–1557), P. 1949–58 II, IV; Prochaska A., Z przeszłości Brzozowa, „Przew. Nauk. i Liter.” R. 16: 1888 t. 16 s. 49, 255; Przybyszewski B., Stanisław Hozjusz w kapitule krakowskiej (1540–1550), „Analecta Cracoviensia” T. 14: 1982 s. 516–18; Pytlak P., Kościół farny w Końskowoli. 600 lat historii, Końskowola 2009 s. 77; Różycki E., Książka polska i księgozbiory we Lwowie w epoce renesansu i baroku, Wr. 1994 s. 167–8; Sapetowa I., Monumentalne malarstwo nowożytne Polski południowo-wschodniej w jej obecnych granicach, w: Malarstwo monumentalne Polski południowo-wschodniej, Rzeszów 1995 s. 4; S arna W., Biskupi przemyscy obrządku łacińskiego, Przemyśl 1910 I 130–6; Sas M., Przyczynek do krytyki tekstu Andrzeja Krzyckiego, „Arch. do Dziej. Liter.” T. 7: 1882 s. 197; Sawicki J., Concilia Poloniae, Wr. 1955 VII 49–52; Senkowski J., Skarbowość Mazowsza od końca XIV wieku do 1526 roku, W. 1965 s. 10; Śliwa T., Diecezja przemyska w połowie XVI wieku, Przemyśl 2015 s. 48–61, 74–7, 85, 98–9, 115–23, 132; tenże, Udział i działalność ks. Stanisława Orzechowskiego w łacińskiej katedralnej kapitule przemyskiej, w: Stanisław Orzechowski pisarz polityczny, Red. J. Musiał, Przemyśl–Kr. 2014; Tomkowicz S., Inwentarz zabytków powiatu krośnieńskiego, Wyd. P. i T. Łopatkiewiczowie, Kr. 2005; Uruszczak W., Sejm walny koronny w latach 1506–1540, W. 1980; Weiss A., Biskupi przemyscy w latach 1375–1559, „Roczn. Przemyski” t. 42: 2006 z. 4 s. 20–2, 42; Wyczański A., Między kulturą a polityką. Sekretarze królewscy Zygmunta Starego (1506–1548), W. 1990 s. 27, 41, 55, 59–61, 67, 72, 80, 86–7, 98–9, 126, 141, 164, 167, 182, 187, 195, 199, 267; – Acta capituli Plocensis, Ed. B. Ulanowski, „Arch. Kom. Hist.” t. 10: 1916; Acta capitulorum Crac., Ed. B. Ulanowski, tamże t. 6: 1891; Acta Hist., I, IV; Acta tom., IV, VI, VIII–X, XIII–XVIII; Akta grodz. i ziem., IV, X; Akta stanów Prus Król., V 2, VII, VIII; Analecta scepusii sacri et profani, Ed. C. Wagner, Viennae 1774 I 224–6; Arch. Sanguszków, V; Corpus Iuris Pol., III, IV; Cricii A., Carmina, Ed. C. Morawski, Cracoviae 1888; Elementa ad fontium editiones, XXXIV, XXXVI, XLII, XLIII, XLVI–XLIX; Hosii, Epistolae, I; Księga dochodów beneficjów diecezji krakowskiej z roku 1529 (tzw. liber retaxationum), Wyd. Z. Leszczyńska-Skrętowa, Wr. 1968; Lietuvos Metrika, Kn. Nr 7 (1506–1539), Oprac. I. Ilarienė i in., Vilnius 2011; toż, Kn. Nr 12 (1522–1529), Oprac. D. Antanavičius, A. Baliulis, Vilnius 2001; toż, Kn. Nr 15 (1528–1538), Oprac. A. Dubonis, Vilnius 2002; toż, Kn. Nr 20 (1536–1539), Oprac. R. Ragauskienė, D. Antanavičius, Vilnius 2009; Listy polskie XVI wieku, Red. K. Rymut, Kr. 1998 I; Mater. do dziej. piśmiennictwa pol., I; Materiały do historii miasta Biecza (1361–1632), Oprac. F. Bujak, Kr. 1914; Matricularum summ., IV, V nr 5036; Metryka Uniw. Krak.; Prawa, przywileje i statuta m. Kr., I; Premislia sacra sive series et gesta episcoporum r.l. Premisliensium, Wyd. F. Pawłowski, Cracoviae 1869 s. 239–49; Przybyszewski, Wypisy źródł. do dziej. Wawelu, IV, V, XI/2–3, XII/2–3; Starod. prawa pol. pomn., VII nr 1511, 1527; Starowolski, Monumenta Sarmatarum, s. 669–70; Vol. Const., I vol. 1–2; Zbiór pamiętników do dziejów polskich, Wyd. S. Broel-Plater, W. 1858 I 138; Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Wyd. J. U. Niemcewicz, Lipsk 1839 IV 33; – AGAD: Arch. Skarbu Kor., I, t. 36 k. 8, t. 37 k. 9v, t. 38 k. 22v, 27, 36, 37v, t. 40 k. 70v, 9–9v (druga paginacja), t. 43 k. 46, t. 45 k. 19, 29v, t. 46 k. 28, t. 47 k. 31, t. 49 k. 16v, 21v, 29, t. 50 k. 56v, t. 51 k. 41v, 44, t. 57 k. 30v, t. 64 k. 43, t. 73 k. 35v, 36v, t. 91 k. 41 (druga paginacja), t. 92 k. 33v, Libri Legationum, t. 6 k. 210–14, Metryka Kor., t. 19 k. 180v, t. 22 k. 90v, t. 24 k. 36v, 47–7v, 105, 172, t. 28 k. 8v–9, 118, 133, 136v, 171v, t. 29 s. 40, t. 31 s. 276, t. 35 s. 261, t. 49 k. 80, t. 51 k. 170, 242v, t. 54 k. 4v, 111v, 242, 459, t. 55 k. 59, 208v, t. 114 k. 270, t. 117 k. 392v; B. Czart.: rkp. 58 s. 657–8; B. Jag.: rkp. 6558 k. 146v, rkp. 6559 k. 277v, rkp. 6560 k. 327; B. Kórn.: rkp. 218 k. 208–8v, rkp. 240 k. 46; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 1887 k. 85v, rkp. 8604 k. 22–3 (pierwsze liczbowanie); – Informacje Lidii Korczak z Kr. i Mariusza Lubczyńskiego z Kielc.
Agnieszka Biedrzycka